domingo, 5 de mayo de 2013

FITXA TEKNIKOA: TOMATEA




IZENA: Tomatea

FAMILIA: Solanaceae (piperrak bezala) familiakoa da, eta familia honen barruan solanum generokoa (patatarekin batera).


MOTA: Tomate mota edo dibertsitatea oso handia da: Cherry tomatea, bertako tomatea, adar-tomatea, tomate txikia, madari-tomatea, tomatearen Kalitatezko Eusko Labela, patata hostodun tomatea…

JATORRIA: Hego Amerikatik dator, Mexikoko Aztekek lantzen zituzten. Amerikaren aurkikuntzaren ondorioz, XVI. Mendean ekarri zuten Europara. Italian erabili zen lehenengo aldiz, jangai gisa, 1550.aren inguruan.

LABORANTZA:  Tomatea erliebe eta klima ezberdinetan hazi daiteke, baina izozteek landareak hiltzen dituzte, eta haize gogor eta lehorrek kalte handiak egiten dizkiete.
Lurra ondo ereinda egon behar da, ongarria izateak laguntzen du. Ohituraz, udaberrian landatzen da. Landarea hazi denean, inaustea komeni da, zurtoin indartsuagoa izateko eta handitu denean, makilekin lotzen da pisua eusteko.

GAIXOTASUNAK  ETA   PLAGAK: Ohikoenak euli zuria da eta landare zorria dira. Gaixotasunak, Errautsa eta usteltasun grisa, ekiditeko landarea aztertu eta gaixotutako tokiak kentzea da komenigarriena.

 PROPIETATEAK: A eta C bitaminak ditu. Ezaguna da, eskorbuto gaixotasunaren kontrako baliabide zela. Aho eta eztarriko minetarako ona da eta ikusmena hobetzen du.

Likopenoa dauka, bere eragin antikantzerigeno posibleaz gain, janarientzako koloratzaile natural bezala erabili daiteke.

ERREZETA: GERNIKAKO PIPER FRIJITUAK




OSAGAIAK:

•
Gernikako piperrak
• Oliba olioa
• Gatza







EGITEKO ERA:

Piperrak garbitu uretan eta xukatu zapi batekin. Oliba olioa ugari duen zartagin bat jarri su bizian, gutxienez bi hazbeteraino irits dadila zartaginean. Olioa oso bero dagoela ikusten dugunean, baina kea dariola jarri gabe inola ere, bota piperak, oliotan ondroso egoteko moduan, eta behar izanez gero bi edo hiru txandatan frijitu. Kontu handiz jiratu bitsadera batekin, eta 20 segundo baino gehiago ez utzi egiten. Sartzea hutsa aski da, eta airoso atera behar dira xukapaper batera. Kontuz zipriztin eta erredurekin.
Denak frijitutakoan, gatza eman, eta mahaira, hoztu baino lehen. Ez daitezela sekula gorritu, tonu berde polit bat izan behar dute, eta hozka egiterakoan tente samar egon, baratza gustua galdu gabe.

On egin!!


FITXA TEKNIKOA: PIPERRAK




IZENA: Piperrak

FAMILIA: Piperra bere izen bera jasotzen duen belar-landareko fruitu hutsa da. Solanáceas-en familiakoa da, Capsicum motakoa hain zuzen ere.

MOTA: Piperrak adarrez betetako zurtoina dauka eta hau 0,5-1,5 m-etara heltzen da. Bere loreak zuriak dira eta fruituek kolorea alda dezakete heldutasun-graduaren arabera. Piper-barietateak  bere zapore gozotan eta piperdunetan arabera bi talde handitan sailkatzen dira. Barietate artean ezagunenak, honako hauek dira: Piper goxoak, Padroneko piperrak, Gernikako piperrak, Ibarrako piparrak, pikillo piperrak, …

JATORRIA: Piperreko landarea Mexiko, Bolivia eta Peru  jatorrizkoa da. Kolonek Amerikarako 1493an egindako lehen bidaia eta gero, Europara iritsi zen.


LABORANTZA: Piperrek tenperatura altuak oso ondo jasaten dituzte, baina hotzarekin sentiberak dira. Bere laborantza udatik udazkenera gertatzen da. Argitasun asko behar dute. Hezetasun gehiegi ez zaio komeni. Materia organikoaz aberatza den hondar lurra eskertzen du. Landaretxoak iladan kokatzen dira, eta haien arteko dintantzia 40-50 cm-takoa izan behar da. Iladen artean, berriz, 60-70 cm-takoa. Landareak hazten diren heinean kanaberak ipini behar dira, tutore moduan.

GAIXOTASUNAK  ETA   PLAGAK: Gaixotasunen artean onddoak, bakterioak eta birusak ditugu. Izurriteak: landare zorriak, armiarma gorria, armiarma zuria, euli zuria, beldarra, barraskiloa, …

PROPIETATEAK: Oso aberatsak bitaminetan (C bitamina, infekzio aurrean babes bikaina da; B taldeko bitaminak, oso egokiak gure osasunerako; E bitamina karotenorekin batera antioxidatzaile ederra da; A bitamina begiak ondo funtzionatzeko beharrezkoa da, baita ere ilea eta hezurrak indartsu izateko, …) Gainera mineral asko dituzte: Potasioa, magnesioa, fosforoa eta kaltzioa, denak oso garrantsitzuak osasunez beterik hazteko.

ERREZETA: PORRUSALDA



OSAGAIAK:

• 250 gramo zuritu eta ebakitako patata
• 150 gramo bakailao
• 250 gramo porru
• 2 koilarakada oliba-olioa
• Perrexila







EGITEKO ERA:

Aurreko egunean bakailaoa gatzgabetzen da ura lau aldiz aldatuz. Gatzgabeturiko bakailaoa uretan egosten da 10 bat minutuz. Bakailaoa erretiratu eta ur berean dadotan ebakitako patatak eta trontzo finetan ebakitako porruak egosten dira. Bakailaoa mamitzen da arantzak eta azala kenduz. Patatak samurrak eta zuku pixka batekin daudenean mamituriko bakailaoa erantsi eta azkeneko irakin bat ematen zaio. Salda pixka batekin zerbitzatzen da, guztia olioarekin zipriztinduz eta perrexilarekin apainduz.

On egin!!


FITXA TEKNIKOA: PORRUA



IZENA: Porrua

FAMILIA: Amaryllidaceae familiako Allioideae azpifamiliakoa da, tipularekin eta baratxuriarekin batera.


MOTA: Barazki luzea eta haritsua da, zuri eta berde kolorekoa. Hainbat motako porruak daude, baina motarik arruntenak, landatzen diren sasoiaren arabera, bi dira: udakoak, landatu diren urtean biltzekoak direnak, eta negukoak, landatu ondorengo urteko udaberrian biltzen direnak. Neguko porruek normalean handiagoak dira eta zapore sakonagoa dute.

JATORRIA: Porruaren kontsumoa egiptoarraren artean orain dela 3.000 urte orokortua zela, baita, zibilizazio greziarraren eta erromatarraren artean ere.


LABORANTZA: Lurzoru ez trinkoak eta materia organikoa behar dituzte. Landatzeko orduan ildoak 30 cm-eko sakonera beharrezkoak dira, lurperatu ahal izateko eta zuritutasun egokia lortzeko. Landareen artean 20 cm-en arteko distantzia egon behar da. Normalean euria egiten duen lekuetan ez du behar ureztatzerik, baizik eta neurrizko ureztatzerik, Hotza agoantatzen dute baina klima epela nahiago dute. Txandatzea beharrezkoa da eta berriro ez da jarri behar porrurik 4 urte pasatu baino arinago.

GAIXOTASUNAK  ETA   PLAGAK: Gehiegizko ureztatzea badago mildiua eta  usteltasuna sustraietan ager daitezke. Porruaren izurri nagusiak gurgurioaren larbak eta tipulako kakalardoa dira.

PROPIETATEAK: Ur askoko (%90a baino gehiago) eta proteinatan aberatsa den barazkia da, karbohidrato gutxikoa, kasik proteina-ekarpenik egiten ez duena eta koloresterolik ez duena. Bestetik, zuntzean eta zelulosan aberatsa da eta horrek organismoarentzat oso onuragarri bilakatzen du. Gainera, azido folikoa ere badu. Porrua mineraletan ere aberatsa da, esaterako, potasioan, kaltzioan, magnesioan, burdinan eta fosforoan. Halaber, A bitamina, B1 C eta E ditu, antioxidatzaile bikain bihurtzen dutenak. Dituen osagaien artean, alil sulfuroa nabarmentzen da, zapore eta aroma karakteristikoa ematen dizkion esentzia, arnasketa-bideek eta gernu-bideek behar bezala funtziona dezaten eragin onuragarriak eskaintzen dizkiena. 

ERREZETA: ENTSALADA ERREFAUTXOEKIN


OSAGAIAK:

• Errefautxoak
• Tomatea
• Letxuga
• Arrautza egosita
• Fruitu lehorrak (intxaurrak, almendrak, …)
• Olioa, ozpina eta gatza






EGITEKO ERA:

Garbitu eta egosi arrautza. Zuritu eta kubotxotan moztu. Garbitu eta zuritu tomatea. Kubotxotan moztu. Beste aldetik garbitu letxuga hostoak eta “juliana” eran moztu. 
Nahastu guztia errefautxoekin eta fruitu lehorrekin. Ondoren bota olioa, ozpina eta gatza. Atuna, sardinak kontserban, oilasko egosia gehituz gero bigarren plater freskagarri bat lortzen dugu. 

On egin!!

FITXA TEKNIKOA: ERREFAUTXOA




IZENA: Errefautxoa

FAMILIA: Errefautxoa (Raphanus sativus) Brassicaceae familiako landare belarkara da.

MOTA: Bada laborantzarako sustrai-barazki bat oso erreza, espazio asko hartzen ez duena eta azkar hazten dena. Bere kolore gorri bizia eta bere zapore minagatik oso preziatua da. Sustraitako koloreak zuritik beltzara izaten dira, gorri zurbila gorrimin distiratsua koloreetatik pasatuz. Baita suatraietako tamainak ere desberdinak daude, handientetik txikienera, baina preziatuenak txikiak dira.

JATORRIA: Ekialde Urrunatik ekarritakoa. 

LABORANTZA:  Ez da oso zorrotza klimarekin eta hotzarekin erresistentziaduna da. Edozein lurzoru-motatara moldatzen da, nahiz eta humusean aberatsak nahiago izan. Lurzorua drainatuta baldin badago eta humusaz, ongarriz konposatuaz edo simaurrez aberastuta ondo hazten dira lurzoru gehiengoetan.  Lurzorua prestatzeko lehengoz ongarria botatzen zaio eta ondo ureztatzen da. Hurrengoan ilarak egiten dira, 1 cm-ko sakonera  eta ilara batetik bestera 15 cm-ko tartea utziz. Landatu eta aldizka ureztatu. Ereiten denetik bildu arte 3 eta 6 aste bitarteko epea behar du soilik.

GAIXOTASUNAK  ETA   PLAGAK: Azaburu-arra, Landare zorriak, Mildiu eta kortxozatatu ahal da.

PROPIETATEAK: Ur asko duenez, errefautxoa kaloria gutxiko jakia da. Uraz gain, karbohidratoak eta zuntza dira bere osagai nagusiak. Bitaminei dagokienez, C bitamina eta folatoak dira aipagarrienak. Mineral ugarienak, aldiz, potasioa eta iodoa dira. Halaber, kaltzio eta fosforo nahiko du, eta magnesio, maila urriagoan.